Türk, şair,
yazar. Tanzimatla başlayan Batılılaşma hareketinin öncülüğünü yaparak dil, edebiyat
ve düşünce yaşamının gelişmesinde etkili olmuştur.
İbrahim Şinasi
5 Ağustos 1826'da İstanbul'da doğdu, 13 Eylül 1871'de aynı kentte öldü. Topçu
yüzbaşısı olan babası Mehmed Ağa 1829'da Osmanlı-Rus Savaşı sırasında vurularak
ölünce, annesi onu yakınlarının desteğiyle büyüttü. Şinasi ilköğretimini Mahalle
Sıbyan Mektebi'nde ve Feyziye Okulu'nda tamamladıktan sonra Tophane Müşiriyeti
Mektubî Kalemi'ne katip adayı olarak girdi. Burada görevli memurlardan İbrahim
Efendi'den Arapça, Farsça, ve Osmanlıca'nın yazı kurallarını öğrendi, gene aynı
kalemde görevli eski adı Chateauneuf olan Reşat Bey'den Fransızca dersi aldı.
Bu görevindeki çalışkanlığı ve başarısı nedeniyle önce, memurluk sonra hulefalık
derecesine yükseltildi. 1849'da bilgisini artırması için devlet tarafından Paris'e
gönderildi. Burada matematik, tarih, doğabilim ve toplumsal bilimlerle ilgilendi.
Edebiyat ve dil konularındaki çalışmalarını sürdürdü. Doğubilimci De Sacy ailesi
ile dostluk kurdu Ernest Renan'la tanıştı, Lamartine'in toplantılarını izledi.
Doğubilimci Pavet de Courteille'e bilimsel çalışmalarında yardım etti. Dilbilimci
Littré ile tanıştı. 1851'de Société Asiatique'e üye seçildi. 1854'te Paris dönüşünde
bir süre Tophane Kalemi'nde çalıştı. Daha sonra Meclis-i Maarif üyeliğine atandı.
Encümen-i Daniş'te (ilimler akademisi) görev yaptı. Koruyucusu sadrazam Mustafa
Reşit Paşanın görevinden ayrılması üzerine, eğitim ve öğretim kurultayına sakalını
keserek geldiği için üyelikten çıkarıldı. Reşit Paşa 1857'de yeniden sadrazam
olunca, Şinaşi de eski görevine döndü. 1860'da Ağah Efendi ile birlikte Tercüman-ı
Ahvâl gazetesini çıkardı. Devlet işlerini eleştirmesi ve Sultan Abdülaziz'e
karşı girişilen eylemin düzenleyicilerinin yanında yer alması nedeniyle 1863'teki
Meclis-i Maarif'teki görevine son verildi. Gazeteyi Namık Kemal'e bırakarak,
1865'te Fransa'ya gitti. Orada sözcük çalışmalarına yöneldi. Société Asiatique
üyeliğinden ayrıldı. 1867'de İstanbul'a döndü. Kısa bir süre sonra yeniden Paris'e
gitti. Burada kaldığı iki yıla yakın sürede, Fransa Ulusal Kitaplığında araştırmalar
yaptı. 1869'da İstanbul'a dönünce bir basımevi açtı, yapıtlarının basımıyla
uğraşmaya başladı. Kısa bir süre sonra beyin tümöründen öldü.
19.yy başları,
Osmanlı İmparatorluğu'nun bir çöküşün eşiğine geldiği yıllardı. Batı'ya yönelerek
ve Batı'nın desteğiyle önlenebileceğine inanmıştı. Batılılaşma hareketiyle birlikte
yeni insanın yetişmesinde etkili olabilecek olan batı kültürünü ve onun kaynaklarını
tanıtma amacı ön planda tutularak Avrupa'ya öğrenci gönderilip onların bu yönde
eğitilmesine çalışılıyordu. Bu grup içinde yer alan Şinasi Batı, özellikle di
Fransız Kültürüyle de çalıştı. Şinasi, ülkenin uygarlaşma yoluyla gelişebileceğini
bunun da Batı örnek alınarak eğitim alanında uygulanacak akılcı bir yöntemle
gerçekleşebileceğini savunmuştur. Bu amaçla yazarlığında çok yönlü bir çaba
içine girmiştir. Gazete çıkarmış, makale, şiir ve oyun yazmış, sözlük çalışmaları
yapmıştır. Halkın "aydınlatılmasına" yönelik bu çalışmalarında eğitime önem
vermiştir. Dilin yalınlaştırılması ve edebiyatın halkın anlayabileceği bir dille
yazılması çabasının ilk örneklerini ortaya koymuştur.
Batılılaşma sorununa
yaklaşımında savunduğu düşünceleri gazeteciliği aracılığıyla halka iletmiştir.
Bu amaçla kaleme aldığı yazılarını önce Tercüman-ı Ahvâl'de daha sonra da Tasvir-i
Efkâr'da yayımlamıştır. İmparatorluğun iktisadi ve toplumsal yapısının gelişimine
ilişkin sorunlara değinerek, halkın yönetiminde söz sahibi olması düşüncesini
savunmuş, "ulus", "Özgürlük", "kamuoyu", "yasal haklar", "basın özgürlüğü gibi",
o günün düşün yaşamına henüz girmemiş birtakım yeni kavramları tartışma gündemine
getirmiştir.
Düzyazılarında
yalın bir dil kullanılmıştır. Dili Osmanlıca'nın süslemelerinden arındırarak
doğru ve güzel yazmaya öncelik tanınmıştır. Dildeki yalınlaşma çabasını edebiyat
ve tiyatro alanlarındaki yenileştirme çalışmalarıyla desteklemiştir. Batı şiirini
tanıtma, yeni şiir biçimlerini edebiyata sokma amacıyla Fransız şairlerinden
çeviriler yapmıştır.